Wielcy też ściągają, choć to nie ściąganie czyni wielkim

Pierwsze zdanie „Rozprawy o metodzie” Kartezjusza brzmi jak całkiem znakomita, choć cięta, obserwacja:

„Zdrowy rozum jest to rzecz ze wszystkich na świecie najlepiej podzielona, każdy bowiem sądzi, że jest w nią tak dobrze zaopatrzony, iż nawet ci, których we wszystkiem innem najtrudniej jest zadowolić, nie zwykli pragnąć go mieć więcej, niźli posiadają”. Dalej jest nie mniej ciekawie. O pokorze myślenia, wnioskowania i rewolucyjnej, jak na ówczesne czasy, próby stworzenia fundamentów myślenia krytycznego. Zdanie sobie zanotowałem i… kilka lat później sięgnąłem do „Prób”Montaigne’a. A tam:

„Powiadają pospolicie, iż najsprawiedliwszy podział, wedle którego natura rozdała nam swoje łaski, dotyczy rozumu: nie ma bowiem nikogo, kto by się nie zadowalał tym, co mu udzielono” :-).

Obaj pochodzą z tego samego kręgu kulturowego. Dzieła dzieli niecałe sześćdziesiąt lat, więc Kartezjusz wcześniejsze „Próby” raczej musiał znać. Ale się nie zająknął :-). Czyli… jak nic jest prekursorem Wittgensteina, który napisał, że nie będzie podawał w jego książce żadnej literatury, bo go nie obchodzi, że ktoś kiedyś doszedł do tych samych myśli, co on teraz.

Wrócę do uwagi z tytułu: pamiętajmy, że wszyscy trzej panowie słynni są jednak nie za racji tego, czy i co ściągnęli. Więcej wybranych myśli z „Rozprawy o metodzie” poniżej. A zestaw myśli z „Prób” Montaigne’a tutaj, link. Taka pomoc chcącym mieć orientację, a nie dysponującym czasem na całość :-).

„Rozprawa o metodzie”, 1637r.

– …zamiarem moim nie jest nauczyć tu metody, której każdy z nas winien się trzymać, aby dobrze powodować swoim rozumem, ale jedynie pokazać, w jaki sposób ja starałem się powodować swoim

– Nie powiem nic o filozofii, chyba to, iż widząc jako uprawiały ją najwyborniejsze duchy w ciągu wielu wieków i że mimo to nie ma w niej dotąd ani jednej rzeczy, o którą by się nie spierano, która by więc tem samem nie była wątpliwa, nie byłem na tyle zarozumiały, aby spodziewać się lepiej w tem utrafić od innych

– …co do wszystkich mniemań, jakie we mnie dotąd wpojono, nie mogę uczynić nic lepszego, jak wziąć się raz do tego, aby je z siebie usunąć, iżby później pomieścić tam na nowo albo inne, lepsze, albo nawet te same, skoro je dostosuję do miary rozumu [ok. 300 lat przed powszechnie cytowaną niemal identyczną myślą Levi Straussa]

– …z przyczyny że zmysły zwodzą nas niekiedy, przyjąłem, iż żadna rzecz nie jest taka, jak one przedstawiają. […] Postanowiłem przyjąć, że wszystkie rzeczy, które weszły w mój umysł nie bardziej sa prawdziwe niż złudzenia senne

– Z tego, że widzimy słońce bardzo jasno, nie powinniśmy sądzić, że ono jest tej wielkości, w jakiej je widzimy

– Pierwsze jest, aby nie przyjmować nigdy żadnej rzeczy za prawdziwą, póki […] nie będę miał żadnej możności podania tego w wątpliwość

– Drugie, aby każdą z rozpatrywanych trudności podzielić na tyle cząstek, na ile się da i ile ich będzie trzeba dla lepszego jej rozwiązania

– Trzecie, aby prowadzić myśli po porządku, zaczynając od przedmiotów najprostszych i najłatwiejszych, i pomału, jak gdyby po stopniach, wstępować do poznania bardziej złożonych

– Ostatnie, aby wszędzie czynić wyszczególnienia tak dokładne i przeglądy tak powszechne, abym był pewny, że nic nie opuściłem

– …postanowiłem raczej baczyć na to, co czynią niż na to, co mówią, nie tylko z tej przyczyny, iż w skażeniu naszych obyczajów niewielu jest ludzi, którzy by chcieli powiedzieć wszystko, co myślą, ale także z tej, iż często sami tego nie wiedzą

– Druga zasada to być możliwie stałym i niewzruszonym w postępkach

– Trzecią mą zasadą było starać się zawsze zwyciężać raczej siebie niż los

– [dawni filozofowie ] Rozporządzali pragnieniami swemi tak absolutnie, że mieli poniekąd prawo uważać się za bogatszych, potężniejszych, wolniejszych i szczęśliwszych niż ktokolwiek z innych ludzi, którzy nie mając tej filozofii, choćby byli najbardziej uposażeni od natury i losu, nigdy nie rozrządzają w ten sposób tem, czego pragną

– …sposób odróżnienia [człowieka od machiny zrobionej na jego podobieństwo!] jest ten: choćby nawet machina taka czyniła wiele rzeczy równie dobrze lub może lepiej niż ktokolwiek z nas, chybiałaby niezawodnie w wielu innych, przez co wyszłoby na jaw, że nie działa mocą świadomości lecz jedynie przez układ jej poszczególnych części

– I nie zauważyłem również, aby za pomocą dysput (jakie praktykuje się w szkołach) odkryto jakąś prawdę, której by wprzódy nie znano; gdy bowiem każdy stara się zwyciężyć, przeciwnicy silą się o wiele więcej w tem, aby uwydatnić prawdopodobieństwo swojej tezy niż aby rozważyć racje jednej i drugiej strony

– …niepodobna jest tak dobrze pojąć jakąś rzecz i przyswoić ją sobie, kiedy się ją poznało od kogoś drugiego, co kiedy się ją wynalazło samemu

– Bardziej będę zawsze zobowiązany tym, dzięki których łasce będę mógł zażywać bez przeszkód swego czasu niż tym, którzy by mi ofiarowali najzaszczytniejsze w świecie stanowiska i godności.